Choroby rzadkie jeszcze do niedawna były obszarem medycyny, w którym możliwości diagnostyczne wyraźnie wyprzedzały możliwości leczenia. Dziś sytuacja ta stopniowo się zmienia. Rozwój genomiki, biologii molekularnej i technologii komórkowych sprawia, że wiele schorzeń uznawanych wcześniej za nieuleczalne staje się przedmiotem terapii ukierunkowanych na mechanizm choroby.
Fundacja Jesteśmy Pod Ścianą
Przestrzeń współpracy rodziców, lekarzy, naukowców, diagnostów i terapeutów w chorobach rzadkich. Działamy na rzecz rozwoju badań genetycznych zarówno diagnostycznych, jak i naukowych. Więcej na stronie www.
Choć każda z szacowanych 6 000–8 000 chorób rzadkich występuje sporadycznie, łącznie dotyczą one ok. 3–8% populacji. Oznacza to ok. 300–350 milionów osób na świecie, 27–36 milionów w Unii Europejskiej oraz około 2–3 milionów w Polsce [1, 2]. Szacuje się, że około 70–80% chorób rzadkich ma podłoże genetyczne, a około 70% ujawnia się w dzieciństwie, co czyni je naturalnym polem rozwoju medycyny precyzyjnej [1].
Od odysei diagnostycznej do genomiki funkcjonalnej
Zdecydowana większość pacjentów z chorobami rzadkimi doświadcza tzw. odysei diagnostycznej – wieloletniego procesu konsultacji, hospitalizacji i niejednoznacznych rozpoznań, zanim zostanie ustalona właściwa przyczyna objawów. W Europie średni czas do postawienia diagnozy wynosi około 5 lat [3].
Diagnostyka genetyczna przeszła rewolucję. Badania szerokoprzepustowe, takie jak WES (Whole Exome Sequencing) i WGS (Whole Genome Sequencing), umożliwiają szybkie odczytanie i analizę materiału genetycznego. Dzięki nim udaje się rozpoznać wiele przypadków wcześniej pozostających nierozwiązanymi. Coraz częściej stosuje się również reanalizę danych genetycznych, czyli ponowną interpretację wyników po kilku latach, gdy odkrywane są nowe geny i mechanizmy chorób.
To, co jeszcze niedawno było granicą możliwości medycyny, dziś staje się elementem standardowej diagnostyki.
Terapie genowe i terapie modyfikujące przebieg choroby
Jeszcze kilkanaście lat temu terapie genowe pozostawały głównie w sferze badań. Dziś część z nich stała się realną opcją terapeutyczną, szczególnie w chorobach rzadkich. Nowoczesne strategie obejmują m.in.: dostarczenie prawidłowej kopii genu, modulowanie ekspresji genów, wyciszanie szkodliwych transkryptów, w wybranych wskazaniach rozwijane są technologie edycji genomu. Równolegle rozwijają się terapie, które nie są terapiami genowymi w ścisłym znaczeniu, ale modyfikują przebieg choroby poprzez precyzyjny wpływ na mechanizm molekularny.
Przykłady z ostatnich lat pokazują skalę tej zmiany. W rdzeniowym zaniku mięśni (SMA) terapie modyfikujące przebieg choroby – w tym terapia genowa – radykalnie zmieniły rokowanie, zwłaszcza przy bardzo wczesnym rozpoznaniu. W leukodystrofii metachromatycznej oraz mózgowej postaci adrenoleukodystrofii kluczowy jest moment interwencji, ponieważ celem terapii jest zatrzymanie procesu neurodegeneracyjnego przed wystąpieniem nieodwracalnych zmian.
W niedoborze AADC stosuje się terapię genową podawaną bezpośrednio do ośrodkowego układu nerwowego w procedurze neurochirurgicznej, co pozwala wpływać bezpośrednio na mechanizm choroby [4].
Jednocześnie dla zdecydowanej większości chorób rzadkich nadal nie istnieje leczenie przyczynowe. Szacuje się, że zaledwie około 5% chorób rzadkich ma zatwierdzony lek, podczas gdy w pozostałych przypadkach podstawą opieki pozostaje leczenie objawowe, rehabilitacja i opieka wielospecjalistyczna [5].
Terapie molekularne i enzymatyczne
Postęp nie ogranicza się wyłącznie do terapii genowych. W wielu chorobach metabolicznych i lizosomalnych skuteczne okazały się enzymatyczne terapie zastępcze oraz leki oddziałujące bezpośrednio na zaburzone szlaki biochemiczne. Nowe generacje cząsteczek, bardziej efektywne enzymy czy przeciwciała monoklonalne modulujące gospodarkę fosforanową realnie poprawiają jakość i długość życia pacjentów.
Rozwijane są również czaperony farmakologiczne stabilizujące wadliwe białka, terapie mRNA, oligonukleotydy modulujące ekspresję genów.
Strategie te rozszerzają możliwości terapeutyczne i przesuwają medycynę w stronę coraz większej personalizacji leczenia.
Organizacje pacjenckie i rejestry
Rozwój terapii w chorobach rzadkich nie byłby możliwy bez aktywnego udziału organizacji pacjenckich. W chorobach rzadkich kluczowym wyzwaniem jest odnalezienie osób z tą samą mutacją lub zespołem chorobowym. Organizacje pacjenckie budują sieci kontaktów, łączą rodziny z ośrodkami naukowymi i inicjują tworzenie rejestrów pacjentów.
Rejestry stanowią fundament medycyny precyzyjnej w chorobach rzadkich. Pozwalają określić naturalny przebieg choroby, identyfikować biomarkery i punkty końcowe badań klinicznych, monitorować skuteczność terapii oraz planować system opieki zdrowotnej.
W chorobach ultrarzadkich, gdzie liczba pacjentów na świecie bywa liczona w dziesiątkach, globalna współpraca staje się warunkiem postępu.
Wspólnota jako element systemu
W tym kontekście inicjatywy integrujące środowisko pacjentów i specjalistów nabierają wymiaru systemowego. Kongres Chorób Rzadkich Fundacji Jesteśmy Pod Ścianą tworzy od kilku lat przestrzeń, w której nauka spotyka doświadczenie rodzin, a dialog między klinicystami, genetykami i rodzinami pacjentów staje się początkiem realnych działań. Podczas jego ostatniej edycji odbyło się ponad 160 bezpłatnych konsultacji specjalistycznych, co pokazuje, jak duże jest zapotrzebowanie na interdyscyplinarne wsparcie.
W świecie chorób rzadkich wspólnota nie jest jedynie wsparciem emocjonalnym. Jest częścią infrastruktury medycznej – elementem, który przyspiesza diagnozę, ułatwia rozwój badań klinicznych i buduje most między pacjentem a nauką.
Postęp w chorobach rzadkich dokonuje się nie tylko w laboratoriach. Dokonuje się tam, gdzie dane spotykają się z doświadczeniem, a technologia – z determinacją rodzin.
Źródła:
1. European Commission. Rare diseases and European Reference Networks (ERNs).
2. Wakap SN et al. Estimating cumulative point prevalence of rare diseases: analysis of the Orphanet database. Orphanet J Rare Dis. 2019.
3. Faye F et al. Time to diagnosis and determinants of diagnostic delays of people living with a rare disease: results of a Rare Barometer retrospective patient survey. Eur J Hum Genet. 2024.
4. European Medicines Agency. Upstaza (eladocagene exuparvovec) – EPAR.
5. Fermaglich LJ et al. Landscape of rare disease therapies. 2023.
6. IV Kongres Fundacji Jesteśmy Pod Ścianą. 2025.
